Tikinti layihələri mürəkkəbliyinə, əhatə dairəsinə və qarşıya qoyulan məqsədlərinə görə bir-birindən fərqlənə bilər. Buna baxmayaraq, demək olar ki, bütün tikinti layihələri eyni əsas proses mərhələlərindən keçir.
Bu prosesin düzgün başa düşülməsi layihənin ilkin ideyasından tamamlanmasına qədər daha düzgün qərarlar qəbul etməyə imkan verir. Tikinti prosesi mürəkkəb və məsuliyyətli olsa da, düzgün planlaşdırma uğurlu tikinti təcrübəsinin əsasını təşkil edir.
Tikinti prosesi əsasən aşağıdakı 6 əsas mərhələyə bölünür:
- Layihənin konsepsiyası, layihələndirmə və planlaşdırma
- Tikinti icazələrinin alınması
- Tikintidən əvvəl hazırlıq mərhələsi (Preconstruction)
- Təchizat və satınalma mərhələsi
- Tikinti mərhələsi
- Tikintidən sonrakı mərhələ
Düzgün tikinti layihələrinin idarə edilməsi hər mərhələdə nələrin baş verəcəyini, hansı tapşırıqların yerinə yetiriləcəyini və hansı məqsədlərin qarşıya qoyulduğunu aydın şəkildə müəyyən edir.
Layihənin bütün mərhələlərində davamlılığın qorunması olduqca vacibdir. Bu yanaşma layihənin vaxt qrafikinə və büdcə çərçivəsinə uyğun həyata keçirilməsinə kömək edir.
Tikinti mərhələlərinin düzgün icrası layihənin uğurla başa çatması üçün əsas baza yaradır.
1. Layihənin konsepsiyası, layihələndirmə və planlaşdırma
Layihənin konsepsiyası tikintiyə başlamazdan əvvəl ilkin ideyaların formalaşdığı mərhələdir. Bu mərhələdə layihənin yerləşəcəyi ərazi müəyyən edilir, bina ilə bağlı əsas tələblər və tikinti normaları araşdırılır.
Bu mərhələdə memarın prosesə cəlb edilməsi vacibdir. Çünki memar layihənin texniki və funksional baxımdan həyata keçirilə biləcəyini qiymətləndirir.
Fizibiliti (mümkünlük) araşdırmaları təklif olunan həllərin layihənin əsas məqsədlərinə uyğun olub-olmadığını müəyyən edir.
Konsepsiya mərhələsindən sonra sifarişçi, memar və tikinti meneceri layihələndirmə mərhələsinə keçir. Bu mərhələ layihənin məqsədlərini, gözlənilən çətinlikləri və icra istiqamətlərini müəyyən edən yol xəritəsi yaradır.
Layihələndirmə mərhələsi
Konsepsiyanın hazırlanmasından sonra layihələndirmə prosesi başlayır. Layihələndirmə material və xidmətlərin satın alınmasından, həmçinin tikinti prosesindən əvvəl həyata keçirilir.
Memar və onun komandası sifarişçinin ideyalarını texniki sənədlərə və layihə həllərinə çevirir.
Layihələndirmə prosesi aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:
- Eskiz layihələndirmə
- Müqavilə sənədlərinin hazırlanması
- Layihənin inkişaf etdirilməsi və detallı işlənməsi
Eskiz layihəyə başlamazdan əvvəl layihənin əsas məqsədləri və gözləntiləri müəyyən edilir. Binanın ölçüsü, funksional istifadəsi və məkan bölgüsü ilə bağlı mühüm qərarlar məhz bu mərhələdə qəbul olunur.
Daha sonra məkanların təşkili, material seçimi və ilkin texniki həlləri göstərən layihə hazırlanır.
Bu mərhələdə layihənin ilkin dəyər hesablaması aparılır və tender prosesinə hazırlıq görülür.
Memarlar layihənin mümkünlüyünü qiymətləndirir, müasir memarlıq həllərini layihəyə tətbiq edir. Mühəndislər isə konstruksiyaların təhlükəsizliyini və texniki dayanıqlığını təmin edir.
Memar və mühəndislər əsas layihə işlərini tikintidən əvvəl hazırlıq mərhələsində tamamlayırlar.
Layihələndirmədən sonra layihə planlaşdırıcısı strateji icra planı hazırlayır. Layihə daha kiçik mərhələlərə bölünür və hər hissə üçün icra müddətləri müəyyən edilir.
2. Tikinti icazələrinin alınması
Layihənin icrasına başlamazdan əvvəl bütün zəruri tikinti icazələri əldə edilməlidir.
Bu proses layihənin müxtəlif mərhələlərində davam edə bilər, çünki fərqli sahələr üzrə müxtəlif icazə və razılaşdırmalar tələb olunur.
Tikinti icazələrinin alınması bəzən uzun müddət tələb edə bilər. Bunun səbəbi müxtəlif dövlət və yerli idarəetmə qurumlarının layihəni ayrı-ayrılıqda qiymətləndirməsidir.
Layihə üçün xüsusi razılıqlar və ya şəhərsalma təsdiqləri tələb olunursa, onlar tikintiyə başlamazdan əvvəl əldə edilməlidir.
Bu razılıqlar binanın hansı məqsədlə istifadə ediləcəyini və onun şəhərsalma qaydalarına uyğunluğunu müəyyən edir.
Bəzi layihələrdə bu proses sadə olsa da, böyük və mürəkkəb layihələrdə aylarla, hətta illərlə davam edə bilər.
Təcrübəli layihə meneceri ilə işləmək bu prosesin daha effektiv idarə olunmasına və risklərin azaldılmasına kömək edir.
3. Tikintidən əvvəl hazırlıq mərhələsi (Preconstruction)
Bu mərhələ fiziki tikinti başlamazdan əvvəl görülən bütün hazırlıq işlərini əhatə edir.
Layihə planlaşdırılması tamamlandıqdan, layihə həlləri dəqiqləşdirildikdən və materiallarla işçi qüvvəsinin təşkili müəyyən edildikdən sonra tikintiyə hazırlıq prosesi başlayır.
Tikintidən əvvəl xidmətlər layihənin:
- Dəyərinin hesablanması
- İş həcminin müəyyən edilməsi
- Vaxt qrafikinin hazırlanması
- İcra strategiyasının formalaşdırılması
üçün vacibdir.
Bu mərhələdə layihə komandası yaradılır və layihənin idarəetmə strukturu müəyyən edilir.
Komandaya adətən aşağıdakılar daxildir:
- Layihə meneceri
- Sahə mühəndisi
- Baş podratçı
- Tikinti rəhbəri
- Əməyin təhlükəsizliyi üzrə mütəxəssis
Ərazinin vəziyyəti də bu mərhələdə diqqətlə araşdırılır.
Ərazi qiymətləndirildikdən sonra layihənin real dəyəri hesablanır. Hesablamalarda aşağıdakılar nəzərə alınır:
- İşçi qüvvəsi
- Materiallar
- Vaxt qrafiki
- Ərazi xüsusiyyətləri
- Qanuni və texniki tələblər
Podratçı layihənin müəyyən edilmiş büdcə çərçivəsində həyata keçirilə biləcəyini qiymətləndirir.
Bu mərhələdən sonra tərəflər arasında hüquqi müqavilə bağlanır və podratçı sifarişçi adından tikinti işlərini həyata keçirmək hüququ əldə edir.
4. Təchizat və satınalma mərhələsi
Satınalma mərhələsində layihə üçün tələb olunan:
- Materiallar
- Avadanlıqlar
- İşçi qüvvəsi
təmin edilir.
Bu mərhələnin mürəkkəbliyi layihənin ölçüsündən, başlanma tarixindən və resursların mövcudluğundan asılıdır.
Baş podratçı bu mərhələdə müxtəlif ixtisaslaşmış podratçılarla müqavilələr bağlayır.
Tikinti çertyojları əsasında tələb olunan iş həcmləri müəyyən edilir və subpodratçılar öz iş proqramlarını, material ehtiyaclarını və resurs planlarını hazırlayırlar.
Düzgün satınalma strategiyası layihənin ümumi xərclərinin azalmasına kömək edir.
Etibarlı təchizatçılar şəbəkəsinə malik podratçılar daha sərfəli qiymətlər əldə edə və layihənin iqtisadi səmərəliliyini artıra bilərlər.
5. Tikinti mərhələsi
Tikinti mərhələsi layihənin real olaraq həyata keçirildiyi mərhələdir. Bu mərhələdə planlaşdırılmış ideyalar fiziki tikiliyə çevrilir.
Tikintiyə başlamazdan əvvəl bütün iştirakçıların eyni məqsəd və plan üzrə işləməsini təmin etmək üçün ilkin iclas keçirilir.
Bu görüşdə aşağıdakı məsələlər müzakirə olunur:
- Logistika və materialların saxlanması
- Əsas müqavilə şərtləri
- Əməyin təhlükəsizliyi
- Keyfiyyətə nəzarət
- Mümkün layihə dəyişiklikləri
Tikinti başladıqdan sonra baş podratçı ümumi idarəetməni həyata keçirir.
O:
- Resursları idarə edir
- Sənədləri nəzarətdə saxlayır
- Layihənin gedişi barədə məlumat verir
Memarlıq və mühəndis qrupu isə işlərin təsdiq edilmiş layihəyə uyğunluğunu yoxlayır.
Onlar:
- Material dəyişikliklərini
- Əlavə iş sifarişlərini
- Texniki təqdimatları
nəzərdən keçirirlər.
Bu mərhələdə hər komandanın öz iş qrafiki olur. Bir qrupun işinin tamamlanması digər qrupların fəaliyyətinə təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən tikinti mərhələsində düzgün idarəetmə çox vacibdir.
Monitorinq və nəzarət
Tikinti layihəsinin idarə edilməsində monitorinq və nəzarət xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Tikinti meneceri:
- Büdcəyə
- Risklərə
- Sığorta məsələlərinə
- İş həcminə
nəzarət edir.
Bu mərhələdə əsas göstəricilərdən (KPI) istifadə olunur.
KPI nümunələri:
- Xərc izlənməsi
- Vaxt qrafikinə uyğunluq
- Layihə məqsədləri
- Təhvil veriləcək nəticələr
6. Tikintidən sonrakı mərhələ
Tikintinin tamamlanması layihənin tam bitməsi demək deyil.
Bu mərhələdə bina sifarişçiyə təhvil verilməzdən əvvəl bütün yekun işlər həyata keçirilir.
Layihə üçün artıq tələb olunmayan resurslar ərazidən çıxarılır, icarəyə götürülmüş avadanlıqlar geri qaytarılır və tikinti sahəsi təmizlənir.
Layihə meneceri və mühəndislər obyektə baxış keçirərək tamamlanmamış işləri müəyyən edir.
Aşkar olunan çatışmazlıqlar siyahıya alınır və podratçı tərəfindən aradan qaldırılır.
Sifarişçiyə aşağıdakı sənədlər təqdim edilir:
- İstismar təlimatları
- Faktiki icra çertyojları (as-built drawings)
- Maliyyə sənədləri
- Sığorta sənədləri
Böyük layihələrdə bu mərhələ xüsusi "commissioning" prosesi kimi həyata keçirilir. Bu zaman mühəndis sistemləri sınaqdan keçirilir və onların layihə tələblərinə uyğunluğu yoxlanılır.
Tikinti prosesi ideyanın formalaşmasından başlayaraq obyektin tam istifadəyə verilməsinə qədər davam edən çoxmərhələli prosesdir.
Layihələndirmə, icazələrin alınması, hazırlıq işləri, təchizat, tikinti və yekun qiymətləndirmə mərhələlərinin hər biri layihənin uğurlu həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır.
Düzgün planlaşdırılmış və peşəkar idarə olunan tikinti prosesi keyfiyyətli, təhlükəsiz və uzunömürlü layihələrin əsasını təşkil edir.